Bạn đang xem: Nghiên cứu Lý luận văn hóa học Văn hóa học so sánh Lê Thị Quỳnh Hảo. Văn hóa ứng xử trong truyện cười Việt Nam và Nhật Bản

Lê Thị Quỳnh Hảo. Văn hóa ứng xử trong truyện cười Việt Nam và Nhật Bản

Email In

VĂN HÓA ỨNG XỬ TRONG TRUYỆN CƯỜI
VIỆT NAM VÀ NHẬT BẢN

Lê Thị Quỳnh Hảo

Ở đâu cũng vậy, con người cùng sống trong một cộng đồng tất yếu phải có những mối quan hệ ứng xử đan xen mật thiết, vừa mâu thuẫn, vừa bổ sung cho nhau, giúp con người tiến bộ, văn minh hơn. Mối quan hệ ứng xử giữa người với người được phản ánh với nhiều điều đáng phải suy ngẫm trong truyện cười dân gian hai nước Việt Nam - Nhật Bản.

 1. Sự tương đồng

 Việt Nam và Nhật Bản ảnh hưởng sâu sắc Nho giáo nên gia đình có vị trí quan trọng. Từ xa xưa, nền tảng gia đình Việt Nam cũng như Nhật Bản đã được hình thành và phát triển với những giá trị chuẩn mực tốt đẹp, là điểm tựa thiêng liêng cho mỗi con người. Văn hóa gia đình được xây dựng trên nền tảng đạo đức bao gồm đạo hiếu, đạo nghĩa như: đạo mẫu tử, cha con, vợ chồng, anh em…, được thể hiện thông qua cách cư xử của các thành viên trong gia đình. Những hành động và việc làm trái với chuẩn mực đạo đức lập tức trở thành nguyên nhân gây cười.

Xuất hiện nhiều trong truyện cười hai nước là mối quan hệ giữa bố vợ và chàng rể dốt nát, bất tài. Trong Con vịt có tay (Nhật Bản), chàng rể quê bất tài, khờ khạo lần đầu tiên đi thăm cha vợ ở thành phố, muốn tạo ấn tượng tốt đẹp, bởi thế bạn bè khuyên anh ta đừng im lặng, hãy nói dù chỉ là một lời thăm hỏi. Đến nơi anh im lặng từ đầu chí cuối, nhưng khi sắp ra về, anh hỏi cha vợ: “Ba có nhìn thấy một con vịt có tay bao giờ chưa?”. Hỏi như vậy thì không hỏi còn hơn, đỡ thể hiện sự dốt nát, ngớ ngẩn của mình. Quan hệ này trong truyện cười Việt Nam cũng rất phổ biến, thể hiện qua: Cái ấy thì con xin chịu, Chàng thong manh đi làm rể… Truyện Cái ấy thì con xin chịu kể về một chàng ngốc đi ở rể, sự răm rắp, rập khuôn một cách ngốc nghếch đã khiến chàng rể lộ bộ mặt dốt nát trước gia đình vợ. Người Việt Nam và Nhật Bản đều có quan niệm dâu con, rể khách. Mối quan hệ giữa cha vợ và con rể vì thế được người Nhật gìn giữ, cha vợ luôn có ý thức giữ gìn thể diện trước con rể và con rể cũng luôn cố gắng giữ hình ảnh đẹp trong mắt cha vợ. Thế nên, sự vụng về trong ứng xử của chàng rể, thể hiện sự dốt nát, ngớ ngẩn, trở thành nguyên nhân để người đời chê cười.

Trong gia đình, vợ chồng phải lấy sự hòa thuận và lòng chung thủy đặt lên hàng đầu. Lối ứng xử không chuẩn mực trong quan hệ vợ chồng bị đả kích, phê phán trong Thất bại làm mèo, Chiếc ví, Ngái ngủ(Nhật Bản), Đứng mãi nó mỏi, Được cả đơn lẫn kép… (Việt Nam) Những truyện trên không chỉ cười sự ngờ nghệch, ngốc nghếch của các ông chồng bị cắm sừng, mà còn ngầm phê phán những người vợ không chung thủy, sẵn sàng phản bội chồng khi có cơ hội.

Nhiều khi ta còn thấy hiện tượng ghen thái quá của chồng hay vợ. Có người vợ ghen chồng đến nỗi ghen ngay cả với giấc mơ của chồng, trong Chiêm bao gì mà cười (Việt Nam), Một giấc mơ (Nhật Bản)... hay người chồng ghen đến mức phải trải tro lên thảm nhà để đánh dấu, tránh vợ theo trai và mù quáng đến mức khi say trở về, anh đã ghen ngay với hành động của mình (Ghen vợ). Câu chuyện như muốn cảnh báo sự ghen tuông thái quá ảnh hưởng xấu đến hạnh phúc gia đình.

Mũi nhọn trào phúng còn chĩa vào đả kích những người keo kiệt, bủn xỉn. Mọi việc đều có mức độ của nó, nhưng hình như keo kiệt thì không có hạn mức. Nó len lỏi cả vào trong cách ứng xử của các thành viên trong gia đình và ảnh hưởng đến cuộc sống chung. Truyện Người cha keo kiệt (Nhật Bản) kể về một người cha keo kiệt đến mức khi một đứa bé chết, ông cấm các con khóc vì sợ hàng xóm biết chuyện, đến dự ma chay thì lại phải tốn trà đãi khách. Sự keo kiệt đã khiến người cha trong truyện mất hết tình người, chẳng tỏ ra thương xót gì đứa con đã chết, lại còn ngăn chặn sự thể hiện đau buồn của những người con khác trong gia đình, vô tình ông đã góp phần dạy cho những đứa con khác thói ích kỷ, keo kiệt. Tương tự, truyện Con nói hợp với ý ta (Việt Nam) kể về một gã đại hà tiện, lúc lâm chung, gọi ba đứa con vào hỏi cách thức chôn cất sau khi ông chết. Và ông chỉ hài lòng với cao kiến của người con cả khi anh ta nói sẽ đốt xác để lấy tro bón ruộng, bởi như vậy không mất mát gì, mà còn có lợi. Cả hai câu chuyện đã góp tiếng cười phê phán chua xót và đầy phẫn nộ.

 

Không chỉ đề cập đến cách ứng xử của cha mẹ đối với con cái, người dân hai nước còn đặc biệt đề cao tình cảm và trách nhiệm của con cái đối với cha mẹ. Truyện cười Nhật Bản chế giễu, đả kích cách ứng xử của những đứa con bất hiếu. Trong Ngày kiêng ăn, người con thể hiện lòng hiếu thảo của mình bằng cách ăn cá ngừ trong ngày đáng ra phải kiêng ăn cho cha. Hay một người con khác chu đáo quan tâm đến cha tới mức khi cha chưa mất, anh đã dán sẵn tờ cáo phó ngoài cổng (Cáo phó). Tương tự, kho tàng truyện cười Việt Nam cũng xuất hiện những đứa con bất hiếu. Đó là đứa con đã thể hiện sự có hiếu của mình đối với cha mẹ bằng cách biếu đầu cá nhưng lại móc hết thịt ở hai bên mang cá (Có hiếu). Hoặc hai vợ chồng nhà nọ đang ăn khoai, thấy mẹ đến chơi liền giấu rổ khoai đi, người mẹ biết về giả chết, con sang khóc, miệng kể lể nhưng tay thì gỡ đôi bông tai. Những truyện ấy khiến ta cảm thấy căm giận sự giả dối, bất kính của con cái đối với đấng sinh thành.

Có thể nói, mặt trái trong ứng xử gia đình được đề cập khá toàn diện, đó là những điều không đáng có, cần phải loại bỏ để mái ấm gia đình được bình yên, hạnh phúc. Thông điệp mà mảng truyện cười về ứng xử gia đình gửi đến cho người đọc là hãy trân trọng và giữ gìn những giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình mà cha ông để lại, đó chính là ngọn l